Walasiewiczówna
Menu
EN

Najszybszakobietaświata

11,9s

Los Angeles, 2 sierpnia 1932. Złoto olimpijskie w biegu na 100 metrów.

Stanisława Walasiewicz urodziła się pod Górznem, wychowała w Cleveland, a na igrzyskach biegała dla Polski. W Ameryce znano ją jako Stellę Walsh.

Poznaj jej historięOś czasu

Uśmiechnięta Stanisława Walasiewicz w białym berecie i płaszczu z odznakami sportowymi, 1933
Stanisława Walasiewicz, 1933. Autor nieznany, domena publiczna.

Kim była

Urodziła się 3 kwietnia 1911 roku w Wierzchowni, wsi koło Górzna. Na chrzcie dostała imię Stefania, ale dla wszystkich była Stanisławą, „panną Stasią”. Miała niewiele ponad rok, gdy 13 czerwca 1912 roku wypłynęła z matką z Bremy do Baltimore. Ojciec pracował już wtedy w Cleveland.

W Cleveland chodziła do polskiej szkoły parafialnej, grała w koszykówkę i baseball, a jako nastolatka zaczęła wygrywać biegi. Kiedy w 1928 roku chciała jechać na igrzyska, okazało się, że nie ma amerykańskiego obywatelstwa. Trenowała w polonijnym Sokole, a potem przyjechała do Polski.

W 1932 roku stanęła przed wyborem barw i wybrała Polskę. W Los Angeles wygrała bieg na 100 metrów, wyrównując rekord świata. Cztery lata później w Berlinie zdobyła srebro. W latach trzydziestych ustanowiła kilkanaście uznanych rekordów świata i czterokrotnie wygrała plebiscyt „Przeglądu Sportowego”.

Po wojnie została w Cleveland. Startowała jeszcze po pięćdziesiątce, trenowała młodzież z Sokoła i pomagała Polskiemu Komitetowi Olimpijskiemu. Zginęła 4 grudnia 1980 roku, postrzelona podczas napadu na parkingu. Sekcja zwłok ujawniła, że była osobą interpłciową. Jej medale i rekordy pozostały w mocy.

Przeczytaj pełny życiorys

Walasiewiczówna przerywa taśmę na mecie, za nią biegną inne zawodniczki
Finisz biegu na 100 metrów, Warszawa, 4 sierpnia 1935. Autor nieznany, domena publiczna.

Oś czasu

1911–1928

Z Wierzchowni do Cleveland

Dzieciństwo w polskiej dzielnicy Cleveland i pierwsze wygrane biegi.

  1. 1911

    3 kwietnia · Wierzchownia

    Rodzi się w Wierzchowni koło Górzna, w zaborze rosyjskim, jako pierwsze dziecko Juliana i Weroniki z Ucińskich. Na chrzcie dostaje imię Stefania.

    ŹródłoAkt chrztu (wg katalogu MSiT 2023); Olympedia

  2. 1912

    13 czerwca · Brema – Baltimore

    Kilkunastomiesięczna płynie z matką parowcem „Chemnitz” do Baltimore, a stamtąd do Cleveland, gdzie ojciec pracuje w hucie.

    ŹródłoLista pasażerów (FamilySearch); Anderson 2017

  3. 1918

    Cleveland, Slavic Village

    Idzie do nowej szkoły parafialnej Immaculate Heart of Mary. W domu mówi się po polsku, w Ameryce zostaje Stellą Walsh.

    ŹródłoAnderson 2017; ECH

  4. 1926

    Cleveland

    Jako piętnastolatka wyrównuje rekord kobiet na 50 jardów: 6 sekund.

    ŹródłoEncyclopedia of Cleveland History

  5. 1928

    Cleveland

    Szykuje się do startu na igrzyskach w Amsterdamie, ale okazuje się, że nie ma amerykańskiego obywatelstwa. Trenuje w polonijnym Sokole.

    ŹródłoECH; Wikipedia PL

1929–1939

Najszybsza kobieta świata

Dwie olimpiady, kilkanaście rekordów świata, cztery zwycięstwa w plebiscycie „Przeglądu Sportowego” i starty od Pragi po Tokio.

Warszawa, 4 sierpnia 1935
Warszawa, 4 sierpnia 1935
  1. 1929

    Warszawa

    Pierwszy przyjazd do Polski. Startuje w barwach warszawskiego klubu Sokół-Grażyna.

    ŹródłoWikipedia PL; katalog MSiT

  2. 1930

    Praga, Warszawa, Nowy Jork

    „Express Poranny”, 1930

    Trzy złote medale Światowych Igrzysk Kobiet w Pradze: 60, 100 i 200 m. W Warszawie wygrywa biegi z Japonką Kinue Hitomi, gwiazdą ówczesnego sprintu. Pierwsza kobieta, która przebiegła 100 jardów poniżej 11 sekund. Wygrywa plebiscyt „Przeglądu Sportowego”.

    ŹródłoOlympedia; Anderson 2017; Express Poranny 1930, nr 191

  3. 1932

    2 sierpnia · Los Angeles

    Podium w Los Angeles

    Wybiera barwy Polski. Wygrywa olimpijski bieg na 100 m w czasie 11,9 s, równym rekordowi świata. Polska prasa pisze: „najszybsza kobieta świata”. Otrzymuje Złoty Krzyż Zasługi.

    ŹródłoOlympedia; Kurjer Czerwony 1932, nr 175; Monitor Polski 1932

  4. 1932

    październik · Warszawa

    Powitanie na Dworcu Głównym. Na przyjęciu w Hotelu Angielskim płk Władysław Kiliński przypina jej Złoty Krzyż Zasługi.

    ŹródłoNAC, sygn. 3/1/0/14/803

  5. 1933

    Polska

    Z nagrodami, 1933

    Seria rekordów świata: 50, 60, 80 i 1000 m. 17 marca odbiera Wielką Honorową Nagrodę Sportową, a 17 października przyjmuje ją prezydent Ignacy Mościcki. Drugie z rzędu zwycięstwo w plebiscycie „Przeglądu Sportowego”.

    ŹródłoWikipedia PL; NAC, sygn. 3/1/0/14/147, 3/1/0/2/1445

  6. 1934

    Londyn, Japonia, Jawa

    „Walasiewiczówna na Jawie”, 1934

    Złoto na 60 m na Światowych Igrzyskach Kobiet w Londynie. Jesienią tournée po Japonii: nieoficjalne rekordy w Osace i Tokio. W drodze powrotnej przysyła do Warszawy zdjęcie z Jawy.

    ŹródłoOlympedia; Anderson 2017; Express Poranny 1934, nr 302

  7. 1935

    Buffalo, Budapeszt

    Amerykański związek AAU zawiesza ją na 30 dni za mecz koszykówki rozegrany przed spotkaniem zawodowców. Polscy dyplomaci piszą o „jaskrawej dyskryminacji”. Latem trzy złote medale akademickich mistrzostw świata w Budapeszcie.

    ŹródłoAAN 2/493/0/163; Wikipedia PL

  8. 1936

    4 sierpnia · Berlin

    Warszawa, sierpień 1936

    Srebrny medal olimpijski na 100 m za Amerykanką Helen Stephens. Rywalki przez lata wymieniają kartki świąteczne.

    ŹródłoOlympedia; Anderson 2017

  9. 1937

    Warszawa, Gdynia

    „Ilustracja Świąteczna”, 4 kwietnia 1937

    100 m w 11,6 s, najlepszy wynik w jej karierze. Przypływa do Gdyni na „Batorym”. Nagroda Polskiego Związku Lekkiej Atletyki.

    ŹródłoOlympedia; Goniec Warszawski 1937, nr 193; NAC, sygn. 3/1/0/14/876

  10. 1938

    Wiedeń

    Podium skoku w dal w Wiedniu

    Pierwsze mistrzostwa Europy z udziałem kobiet: złoto na 100 i 200 m, srebro w skoku w dal i w sztafecie 4×100 m. Konsulat w Nowym Jorku wypłaca jej stypendium Światowego Związku Polaków z Zagranicy.

    ŹródłoOlympedia; AAN 2/493/0/163

1939–1980

Cleveland

Wojna zamknęła drogę do Polski. Została w Cleveland, biegała do późnych lat, trenowała młodzież i pomagała Polonii.

Reprezentacja Polski, Wiedeń 1938
Reprezentacja Polski, Wiedeń 1938
  1. 1946

    Oslo

    Ostatni start w barwach Polski, na mistrzostwach Europy w Oslo. Drugi Złoty Krzyż Zasługi.

    ŹródłoWikipedia PL; Monitor Polski 1947

  2. 1947

    grudzień · Cleveland

    Otrzymuje obywatelstwo amerykańskie.

    ŹródłoECH; Olympedia

  3. 1951

    Los Angeles

    Fundacja Helms uznaje ją za najwybitniejszą sportsmenkę pierwszej połowy XX wieku. W sumie zdobyła 40 tytułów mistrzyni USA.

    ŹródłoECH; Olympedia

  4. 1956

    Las Vegas

    Krótkie małżeństwo z Harrym Olsonem. Odtąd podpisuje się Stella Walsh Olson.

    ŹródłoOlympedia; ECH

  5. 1967

    Cleveland

    W wieku 56 lat wygrywa bieg na 60 jardów w czasie 7,7 s.

    ŹródłoECH

  6. 1974

    Orchard Lake

    Wpisana do Galerii Sław Sportu Polonii Amerykańskiej. W latach 70. trenuje młodzież w sekcji lekkoatletycznej Sokoła w Cleveland.

    ŹródłoPolish Sports Hall of Fame; ECH

  7. 1975

    14 czerwca · USA

    Wpisana do amerykańskiej Galerii Sław Lekkoatletyki, podczas tej samej ceremonii co jej dawna rywalka Helen Stephens.

    ŹródłoUSATF; Anderson 2017

  8. 1977

    Warszawa

    Ostatnia wizyta w Polsce. Przekazuje swoje trofea Muzeum Sportu i Turystyki.

    ŹródłoMuzeum Sportu i Turystyki

  9. 1980

    4 grudnia · Cleveland

    Kupuje biało-czerwone wstążki na powitanie koszykarek z Polski. Na parkingu zostaje postrzelona przez napastników i umiera w szpitalu. Na mszy żałobnej zjawia się ponad 400 osób. Spoczywa na cmentarzu Calvary.

    ŹródłoAnderson 2017; ECH; Wikipedia PL

po 1980

Pamięć

Sekcja zwłok ujawniła, że była osobą interpłciową. Wybuchła głośna debata, ale jej medale i rekordy pozostały w mocy.

Płyta nagrobna na cmentarzu Calvary w Cleveland. Fot. Tim Evanson, CC BY-SA 2.0
Płyta nagrobna na cmentarzu Calvary w Cleveland. Fot. Tim Evanson, CC BY-SA 2.0
  1. 1982

    Cleveland

    Miasto otwiera Stella Walsh Recreation Center przy Broadway Avenue, obok jej dawnej szkoły South High.

    ŹródłoAnderson 2017

  2. 2007

    Rypin

    Stadion Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Rypinie otrzymuje jej imię.

    ŹródłoMOSiR Rypin

  3. 2021

    Warszawa

    Muzeum Sportu i Turystyki otwiera pierwszą wystawę o niej: ponad 300 zdjęć z jej albumów (7 października 2021 – 28 lutego 2022).

    ŹródłoMuzeum Sportu i Turystyki

  4. 2023

    Bydgoszcz, Cleveland

    Premiera spektaklu „Stella Walsh. Najszybsza osoba świata” w Teatrze Polskim w Bydgoszczy (3 marca). W Cleveland otwarta zostaje odnowiona hala jej imienia (5 lipca).

    ŹródłoBydgoszcz Informuje; Cleveland City Council

  5. 2024

    13 października · Wierzchownia

    I Memoriał Stanisławy Walasiewiczówny w jej rodzinnej wsi: bieg i marsz na 10 km.

    ŹródłoCKZiU Brodnica; gmina Górzno

  6. 2025

    12 października · Wierzchownia

    II Memoriał Stanisławy Walasiewiczówny.

    ŹródłoTKKF Kubuś; Zielona Brodnica

  7. 2026

    11 października · Wierzchownia

    III Memoriał Stanisławy Walasiewiczówny, w ramach Grand Prix Województwa Kujawsko-Pomorskiego.

    ŹródłoRegulamin III Memoriału; Radio 7

Z archiwum

Akta konsulatu RP w Nowym Jorku, przedwojenna prasa i nagrania, które czekają na digitalizację.

Raport konsulatu RP w Pittsburghu, 25 lutego 1935

Konsulat donosi ambasadzie w Waszyngtonie, że amerykański związek AAU zawiesił ją na 30 dni. Pisze o „jaskrawej dyskryminacji” i radzi jej się nie odwoływać.

AAN, Konsulat Generalny RP w Nowym Jorku, sygn. 2/493/0/163

List do wydawcy „Wiadomości Codziennych”, 15 lutego 1935

Pytania o „naszą Stasię”: czy straci status amatorki, czy wystartuje w Berlinie w polskich barwach i czy dostała ofertę kontraktu zawodowego, „jakoby 50 000 $”.

AAN, sygn. 2/493/0/163

Pokwitowanie stypendium, 25 października 1938

Konsulat Generalny w Nowym Jorku przesyła do Warszawy jej pokwitowanie stypendium Światowego Związku Polaków z Zagranicy: 506,57 $, czyli 2700 zł za pół roku.

AAN, sygn. 2/493/0/163

„Kurjer Czerwony”, sierpień 1932

Relacja z Los Angeles pod tytułem „Walasiewiczówna najszybszą kobietą świata”.

Kurjer Czerwony, R. 11, 1932, nr 175. BUW

„Goniec Warszawski”, lipiec 1937

Przyjazd do Gdyni na „Batorym” i opowieść o wyścigu z psem w Ameryce.

Goniec Warszawski, R. 3, 1937, nr 193. BUW

„Express Poranny”, 1930

Zapowiedź spotkania z Kinue Hitomi w Warszawie: „dwie najsławniejsze lekkoatletki świata”.

Express Poranny, R. 9, 1930, nr 191. BUW

Filmy

Reportaże, zwiastuny, wykłady i relacje. Film uruchamia się dopiero po kliknięciu.

Stanisława Walasiewicz 1911–1980. Fotograficzna opowieść najszybszej kobiety świata

Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie · 1:21 · PL

Zapowiedź pierwszej wystawy o niej, 2021.

Zobacz na YouTube

Obejrzyj także

Mówią o niej

Artykuły, audycje, programy telewizyjne, encyklopedie i książki.

Po polsku

Artykuły

Radio i podcasty

Telewizja i filmy

Encyklopedie i bazy

Książki

  • Muzeum Sportu i Turystyki · 2023Marzena Jaworska, Stanisława Walasiewicz. Fotograficzna opowieść najszybszej kobiety świata
  • Wydawnictwo Czarne · 2020Anna Sulińska, Olimpijki
  • Muza · 2020Krzysztof Szujecki, Sportsmenki. Pierwsze polskie olimpijki, medalistki, rekordzistki
  • Wydawnictwo Naukowe PWN · 2017Gabriela Jatkowska, Przerwane igrzyska

W innych językach

Artykuły

Telewizja i filmy

Encyklopedie i bazy

Książki

  • Rowman & Littlefield · 2017Sheldon Anderson, The Forgotten Legacy of Stella Walsh

Pamięć

Bieg w Wierzchowni, spektakl w Bydgoszczy, stadion w Rypinie, ulice w siedmiu miastach i ośrodek sportowy w Cleveland.

Wydarzenia

  • Memoriał Stanisławy Walasiewiczówny

    Wierzchownia, październik

    Bieg i marsz na 10 km o Puchar Burmistrza Górzna, w ramach Grand Prix Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Trzy edycje: 2024, 2025, 2026.

    Regulamin 2026Relacja 2025 (TKKF Kubuś)Radio 7

  • „Stella Walsh. Najszybsza osoba świata”

    Teatr Polski w Bydgoszczy, od 3 marca 2023

    Spektakl na Małej Scenie. Tekst i dramaturgia Anna Mazurek, reżyseria Jan Jeliński.

    ZwiastunBydgoszcz Informuje

  • Wystawa „Fotograficzna opowieść najszybszej kobiety świata”

    Muzeum Sportu i Turystyki, Warszawa, 2021–2022

    Ponad 300 zdjęć z jej albumów, dokumenty i trofea. Potem 20 plansz objazdowych w województwie kujawsko-pomorskim i katalog (2023).

    Informacja muzeum (PDF)Wernisaż (wideo)Finisaż (wideo)

Miejsca

  • Dom rodzinny

    Wierzchownia, gm. Górzno

    Drewniany, kryty strzechą dom, w którym się urodziła. Stoi do dziś.

  • Stadion jej imienia

    Rypin

    Stadion MOSiR w Rypinie, imię nadane w 2007 roku.

    MOSiR Rypin

  • Ulice

    Siedem miast w Polsce

    Górzno, Niemcz koło Bydgoszczy, Kłodzko, Biłgoraj, Białogard, Malbork, Oleśnica.

    OpenStreetMap

  • Muzeum Sportu i Turystyki

    Warszawa, Wybrzeże Gdyńskie 4

    Trofea i pamiątki, które przekazała w 1977 roku, oraz archiwum zdjęć.

    muzeumsportu.waw.pl

  • Stella Walsh Recreation Center

    Cleveland, 7345 Broadway Avenue

    Ośrodek sportowy w Slavic Village, w budynku jej dawnej szkoły. Odnowiona hala od 2023 roku.

    Cleveland City Council

  • Grób

    Calvary Cemetery, Cleveland

    Płaska płyta z napisem STELLA WALSH WALASIEWICZOWNA, kołami olimpijskimi i słowami OLYMPIC CHAMPION.

    Find a Grave

Wesprzyj archiwum

Archiwum prowadzi rodzina. Wkrótce będzie można dorzucić się do zamawiania skanów, tłumaczeń i utrzymania strony.