Życiorys

1911–1928

Wierzchownia i Cleveland

Urodziła się 3 kwietnia 1911 roku w Wierzchowni, wsi w dzisiejszej gminie Górzno, wtedy w zaborze rosyjskim. Była pierwszym dzieckiem Juliana Walasiewicza i Weroniki z Ucińskich. Na chrzcie dostała imię Stefania, ale nigdy go nie używała. Drewniany dom kryty strzechą, w którym przyszła na świat, stoi na skraju wsi do dziś.

Ojciec wyjechał za pracą do Ameryki i zatrudnił się w hucie w Cleveland. Po roku sprowadził rodzinę: 13 czerwca 1912 roku Weronika z kilkunastomiesięczną córką wypłynęła z Bremy do Baltimore parowcem „Chemnitz”. Walasiewiczowie zamieszkali w polskiej dzielnicy Cleveland, dziś nazywanej Slavic Village. W domu mówiło się wyłącznie po polsku. Na świat przyszły jeszcze siostry Zofia (1914) i Klara (1919). W szkole parafialnej Immaculate Heart of Mary nauczyciele zamienili trudne dla nich imię i nazwisko na Stella Walsh.

Całe dnie spędzała w Washington Park: biegała, grała w siatkówkę, koszykówkę i baseball. Przy baseballu zauważono, jak szybko biega, i zgłoszono ją do miejskich zawodów lekkoatletycznych. Rodzice nie traktowali tego poważnie. Po latach wspominała, że ojciec kilka razy spalił znalezione tenisówki, a ona odkładała centy na nowe.

W 1927 roku gazeta „Cleveland Press” zorganizowała zawody dla dziewcząt pod hasłem poszukiwania olimpijek. Wystartowało około 14 tysięcy uczennic. Stella wygrała bieg na 50 jardów w 6,0 s, wyrównując rekord USA, i wydawało się, że pojedzie na igrzyska do Amsterdamu w 1928 roku. W formularzu wpisała jednak uczciwie miejsce urodzenia. Okazało się, że nie jest obywatelką Stanów Zjednoczonych i nie może ich reprezentować.

Zapisała się wtedy do jedynego klubu w okolicy, polonijnego Sokoła (Polish Falcons). Na Zlocie Sokolstwa Polskiego w Syracuse w 1928 roku siedemnastolatka wygrała biegi na 100 i 200 m, pchnięcie kulą i rzut dyskiem. Od tego roku pracowała też jako urzędniczka w Cleveland w kolei New York Central Railroad, żeby pomagać rodzinie.

1929–1931

Pierwsze lata w polskich barwach

Latem 1929 roku przyjechała do Polski z polonijną ekipą na Wszechsłowiański Zlot Sokolstwa, zorganizowany przy Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu. Wygrała biegi na 60 i 100 m, sztafetę i skok w dal. Działacze zaprosili ją na kurs instruktorski w Kozłówce i namówili do wstąpienia do warszawskiego klubu Sokół-Grażyna. 28 lipca 1929 roku w Królewskiej Hucie po raz pierwszy wystąpiła w reprezentacji Polski, w meczu z Austrią, i wygrała cztery konkurencje. Miesiąc później, w meczu z Czechosłowacją, ustanowiła rekordy Polski na 60, 100 i 200 m. Odwiedziła też rodzinę na Pomorzu, której prawie nie znała.

Rok 1930 zrobił z niej gwiazdę. W maju jako pierwsza kobieta przebiegła 100 jardów poniżej 11 sekund (10,8 s), w Madison Square Garden ustanowiła rekord świata na 50 jardów. Amerykańska prasa nazywała ją „Ohio Flash”. We wrześniu na III Światowych Igrzyskach Kobiet w Pradze wygrała biegi na 60, 100 i 200 m i dostała puchar dla najlepszej zawodniczki igrzysk. W Warszawie pokonała w sprincie Japonkę Kinue Hitomi. Pierwszy raz wygrała plebiscyt „Przeglądu Sportowego”.

Dziennikarka Kazimiera Muszałówna opisywała ją wtedy jako małomówną i zamkniętą w sobie. Mówiła, że o sobie opowiada jak kronikarz: data, wynik, rywalki. Uśmiechała się dopiero na mecie. Trenowała codziennie, pilnowała snu i nie jadła mięsa.

Cleveland przywitało ją na dworcu kwiatami i bankietem w ratuszu, a w 1931 roku podarowało jej samochód De Vaux. Pracodawca wykorzystywał jej sławę w reklamach pociągów. Firmy tytoniowe proponowały pieniądze za reklamę papierosów, ale odmówiła, bo nigdy nie paliła. W 1931 roku polskie władze odznaczyły ją Srebrnym Krzyżem Zasługi.

1932

Los Angeles

Przed igrzyskami w Los Angeles Amerykanie chcieli, żeby biegała w ich barwach. Najpierw obniżono jej pensję, potem zwolniono ją z pracy. Ofertę zatrudnienia złożył jej polski konsulat w Nowym Jorku i wybrała start dla Polski. Lokalnej gazecie „Plain Dealer” mówiła, że pobiegnie dla Polski, bo jest Polką, i że zawsze będzie ciepło myśleć o Cleveland.

W amerykańskiej prasie zaczęła się nagonka. 2 sierpnia 1932 roku wygrała olimpijski bieg na 100 m w czasie 11,9 s, równym rekordowi świata. Korespondent „Przeglądu Sportowego” pisał, że z trybun, na których siedziało 20 tysięcy widzów, nie rozległ się ani jeden oklask. Zajęła też szóste miejsce w rzucie dyskiem. Biegu na 200 m i skoku w dal dla kobiet nie było jeszcze w programie igrzysk. Trzy tygodnie później w Chicago ustanowiła rekord świata na 200 m (24,1 s).

Jesienią 1932 roku przypłynęła do Polski razem ze swoim samochodem. Na Dworcu Głównym w Warszawie czekali na nią m.in. działacze Sokoła, a na przyjęciu w Hotelu Angielskim płk Władysław Kiliński przypiął jej Złoty Krzyż Zasługi. Dostała stypendium Rady Organizacyjnej Polaków z Zagranicy i w roku akademickim 1932/33 była słuchaczką Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego na Bielanach.

1933–1936

Rekordy, podróże, Berlin

W styczniu 1933 roku na obozie w Worochcie przewróciła się na torach kolejowych i do pełnej formy wróciła dopiero w połowie sezonu. 17 marca odebrała Wielką Honorową Nagrodę Sportową, a 17 września w Poznaniu ustanowiła rekordy świata na 60 i 100 m (7,4 i 11,8 s). Tydzień później we Lwowie poprawiła rekord na 60 m (7,3 s). Nagrodę przyznano jej po raz drugi, tym razem na własność, a 17 października przyjął ją prezydent Ignacy Mościcki. Jesienią wróciła do Ameryki, żeby trenować u dr. Daniela Griffina, który przygotował ją do Los Angeles.

W 1934 roku zdobyła złoto na 60 m i dwa srebra na IV Światowych Igrzyskach Kobiet w Londynie, a na I Igrzyskach Polaków z Zagranicy w Warszawie wygrała cztery konkurencje. Jesienią japońskie władze sportowe zaprosiły ją na starty w Osace, Kioto, Nagoi i Tokio. Była pierwszą zagraniczną lekkoatletką, która startowała w Japonii. W drodze powrotnej przysłała redakcji zdjęcie z Jawy.

W lutym 1935 roku amerykański związek AAU zawiesił ją na 30 dni za udział w amatorskim meczu koszykówki rozegranym przed meczem zawodowców. Inne zawodniczki nie zostały ukarane. Konsulat RP w Pittsburghu pisał o „jaskrawej dyskryminacji” i niechęci za wybór polskich barw w 1932 roku. Latem zdobyła trzy złote medale akademickich mistrzostw świata w Budapeszcie.

Do Berlina w 1936 roku jechała jako jedna z faworytek. Polska prasa była w tych latach pełna jej nazwiska: tylko w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego jest ponad 400 numerów gazet rocznie z lat 1934–1936, w których o niej pisano. Dwa dni przed startem naderwała mięsień uda. Mimo bólu przebiegła eliminacje, a w finale 4 sierpnia zajęła drugie miejsce (11,9 s) za Amerykanką Helen Stephens (11,5 s), wyprzedzając obie Niemki. Po latach rywalki wymieniały kartki świąteczne.

1937–1939

Wiedeń i ostatnie przedwojenne lata

Po Berlinie długo nie mogła znaleźć w Ameryce dobrej pracy. Słyszała, że „sprzedała się za polskie złoto”. Mimo to biegała dalej. W 1937 roku przebiegła 100 m w 11,6 s, najlepszym czasie w karierze, i założyła w Cleveland polski klub kobiecy z sekcjami lekkoatletyczną i koszykówki. Koszykarki wygrały 56 meczów z rzędu.

Prawie każdego lata przypływała do Polski. Startowała w mistrzostwach kraju i w meczach międzypaństwowych, prowadziła treningi m.in. w Gdyni, odwiedzała rodzinę na Pomorzu. W Czeladzi działało Amatorskie Towarzystwo Sportowe jej imienia. Na pierwszych mistrzostwach Europy kobiet w Wiedniu we wrześniu 1938 roku wygrała biegi na 100 i 200 m oraz zdobyła srebro w skoku w dal i w sztafecie 4×100 m.

W maju 1939 roku pozowała w Nowym Jorku przy popiersiu, które wyrzeźbiła Olga Niewska do Pawilonu Polskiego na Wystawie Światowej. Rzeźba nigdy nie wróciła do Polski. Ona też już nie przypłynęła: kolejne rejsy „Batorego” odwoływano, a w dniu wybuchu wojny startowała na zawodach w Ameryce.

1939–1980

Cleveland

Wojna odebrała jej dwie olimpiady i mistrzostwa Europy. 24 sierpnia 1945 roku na mistrzostwach okręgu AAU w Cleveland przebiegła 100 m w 11,1 s, szybciej niż wynosił wtedy rekord świata. Protokół nie został wysłany do zatwierdzenia i wynik nigdy nie stał się oficjalny.

W 1946 roku po raz ostatni wystąpiła w barwach Polski: wygrała siedem konkurencji na mistrzostwach kraju i pojechała na mistrzostwa Europy do Oslo. W grudniu 1947 roku otrzymała obywatelstwo amerykańskie (część źródeł łączy je dopiero z małżeństwem w 1956 roku). W 1948 roku założyła klub kobiecy w San Fernando Valley, a w 1951 roku fundacja Helms uznała ją za najwybitniejszą sportsmenkę pierwszej połowy XX wieku. W tym samym roku, mając 40 lat, zdobyła ostatni z około czterdziestu tytułów mistrzyni USA, w skoku w dal.

Karierę zakończyła oficjalnie w 1956 roku. Wtedy też na krótko wyszła za mąż za byłego boksera Harry’ego Neila Olsona i odtąd podpisywała się Stella Walsh Olson. Pracowała w fabryce tworzyw sztucznych, później w browarze. Wolny czas oddawała klubom polonijnym: Sokołowi, Harmonii-Chopin, Polonii. W latach 70. trenowała młodzież w sekcji lekkoatletycznej Sokoła w Cleveland, a w wieku 56 lat wygrała jeszcze bieg na 60 jardów.

W latach 60. i 70. wielokrotnie przyjeżdżała do Polski jako działaczka polonijna i trenerka. Fundowała nagrody dla młodych zawodniczek, pomagała Polskiemu Komitetowi Olimpijskiemu. W 1977 roku podczas ostatniej wizyty przekazała swoje trofea Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie. W 1974 roku wpisano ją do Galerii Sław Sportu Polonii Amerykańskiej, a w 1975 roku do amerykańskiej Galerii Sław Lekkoatletyki, na tej samej ceremonii co Helen Stephens.

1980

Śmierć i to, co potem

Jesienią 1980 roku przewodniczyła komitetowi, który w Cleveland witał polską reprezentację koszykarek przed meczem z Kent State University. Wieczorem 4 grudnia pojechała kupić biało-czerwone wstążki do medali dla polskich zawodniczek. Na parkingu przy sklepie zaskoczyła dwóch rabusiów. Według śledczych broniła się; została postrzelona i zmarła w nocy w szpitalu. Miała 69 lat. Na mszy żałobnej w kościele Sacred Heart of Jesus było ponad 400 osób, a polską flagę przed trumną niosły koszykarki z Polski. Pochowano ją 9 grudnia na cmentarzu Calvary.

Sekcja zwłok, obowiązkowa przy zabójstwie, wykazała, że była osobą interpłciową: miała mozaikę chromosomową i nierozwinięte męskie narządy płciowe obok żeńskich. Media podchwyciły fragmenty raportu dzień przed pogrzebem i część prasy oskarżyła ją o oszustwo. Koroner Samuel Gerber podkreślał, że społecznie, kulturowo i prawnie przez 69 lat była kobietą. Międzynarodowy Komitet Olimpijski i IAAF nigdy nie odebrały jej medali ani rekordów.

Dziś jej imię nosi ośrodek sportowy w Cleveland, stadion w Rypinie i ulice w siedmiu polskich miastach. Muzeum Sportu i Turystyki pokazało jej życie na wystawie w latach 2021–2022, Teatr Polski w Bydgoszczy wystawił o niej spektakl, a od 2024 roku w Wierzchowni odbywa się Memoriał Stanisławy Walasiewiczówny.